فتق دیسک چیست؟ علائم، علل و روش‌های درمان

فتق دیسک چیست؟ به وضعیتی گفته می‌شود که بخش نرم مرکزی دیسک بین‌ مهره‌ای از قسمت ضعیف یا آسیب ‌دیده دیواره خود بیرون می‌زند و ممکن است به ریشه عصب فشار وارد کند. این مشکل می‌تواند با کمردرد، گردن ‌درد یا درد تیر کشنده در دست و پا همراه شود. شدت علائم در افراد یکسان نیست و گاهی حتی فتق دیسک بدون نشانه مشخص دیده می‌شود. شناخت علل، علائم و روش‌های تشخیص و درمان فتق دیسک به تصمیم ‌گیری درست کمک می‌کند. در ادامه با جزئیات بیشتری بررسی می‌کنیم که فتق دیسک چیست و چه زمانی به درمان تخصصی نیاز دارد. با ما همراه باشید.

اگر درد کمر یا گردن و بی ‌حسی دست و پا دارید، برای بررسی به موقع مشکل و دریافت مشاوره از دکتر حسینی، نوبت مشاوره خود را رزرو کنید.

فتق دیسک چیست؟

اگر بخواهیم ساده توضیح دهیم که فتق دیسک چیست، باید بگوییم بخشی از ماده نرم داخل دیسک از دیواره خارجی آن عبور کرده و به فضای اطراف عصب وارد می‌شود. دیسک بین‌ مهره‌ای میان دو مهره قرار دارد و مانند ضربه ‌گیر، فشارهای وارد شده به ستون فقرات را کاهش می‌دهد. بخش مرکزی آن هسته ژلاتینی یا نوکلئوس پولپوزوس نام دارد و حلقه‌ای محکم از بافت فیبری به نام آنولوس فیبروزوس آن را احاطه کرده است، رسیدن آسیب به این ساختار می‌تواند زمینه ایجاد فتق دیسک را فراهم کند.

دیسک بین‌ مهره‌ای چگونه کار می‌کند؟

برای درک بهتر اینکه فتق دیسک چیست، شناخت عملکرد دیسک اهمیت دارد. دیسک‌ها بین مهره‌های ستون فقرات قرار گرفته‌اند و هنگام راه رفتن، خم شدن یا جا به ‌جایی بدن بخشی از فشار را جذب می‌کنند. هسته ژلاتینی در مرکز دیسک خاصیت انعطاف ‌پذیری دارد و حلقه لیفی اطراف آن، این ماده را در جای خود نگه می‌دارد. وقتی ساختار دیسک سالم باشد، حرکت مهره‌ها روان‌تر انجام می‌شود و فشار مکانیکی به شکل متعادل‌تری میان بخش‌های مختلف ستون فقرات توزیع خواهد شد.

فتق دیسک چگونه اتفاق می‌افتد؟

برای اینکه بدانیم فتق دیسک چیست، باید روند ایجاد آن را نیز بشناسیم. افزایش سن، فشارهای تکراری، حرکات نامناسب یا آسیب ناگهانی می‌توانند حلقه لیفی را ضعیف یا پاره کنند. در چنین شرایطی، هسته ژلاتینی به سمت بیرون حرکت می‌کند و اگر با ریشه عصبی یا نخاع تماس پیدا کند، درد و علائم عصبی ایجاد می‌شود. شدت نشانه‌ها فقط به اندازه فتق وابسته نیست و محل قرار گیری دیسک و میزان درگیری عصب نیز نقش مهمی دارند.

بیشتر بخوانید: تفاوت دیسک گردن و آرتروز گردن 

تفاوت بیرون ‌زدگی و فتق دیسک

درک تفاوت بیرون ‌زدگی و فتق دیسک برای شناخت وضعیت دیسک و تفسیر درست گزارش تصویر برداری اهمیت دارد. در بیرون ‌زدگی، دیسک از محدوده طبیعی خود برجسته می‌شود، اما حلقه خارجی آن اکثرا پاره نشده است. در فتق، بخشی از ماده داخلی دیسک از ناحیه ضعیف یا پاره‌ شده حلقه عبور می‌کند. پروتروژن، اکستروژن و سکوستراسیون نیز شکل‌های مختلف جا به ‌جایی ماده دیسک هستند که شدت و وضعیت ساختاری متفاوتی دارند.

انواع فتق دیسک بر اساس محل

محل ایجاد ضایعه مشخص می‌کند که فتق دیسک چیست و چه علائمی می‌تواند ایجاد کند. بیشترین موارد در بخش‌های کمری و گردنی دیده می‌شوند، زیرا این قسمت‌ها در فعالیت‌های روزمره تحت فشار و حرکت بیشتری قرار دارند. فتق دیسک کمر اغلب با درد و علائم اندام تحتانی ارتباط دارد، در حالی که نوع گردنی می‌تواند شانه، بازو و انگشتان را درگیر کند. نوع سینه‌ای شیوع بسیار کمتری دارد و علائم آن با توجه به محل فشار متفاوت است.

فتق دیسک کمر

اگر علائم در پایین کمر و اندام تحتانی ایجاد شوند، بررسی فتق دیسک کمر اهمیت پیدا می‌کند. سطوح L4-L5 و L5-S1 از محل‌های شایع درگیری هستند و فشار روی ریشه‌های عصبی می‌تواند باعث درد سیاتیک شود. درد ممکن است از کمر یا باسن به پشت ران و ساق انتشار پیدا کند و با نشستن، خم شدن، سرفه یا عطسه تشدید شود. برای آشنایی دقیق‌تر با ارتباط دیسک کمر و دردهای انتشاری، در ادامه به علائم و روش‌های تشخیص آن می‌پردازیم.

فتق دیسک گردن

در بخش گردنی، فتق دیسک گردن ممکن است علاوه بر گردن‌درد، درد یا بی ‌حسی را به سمت شانه، بازو، ساعد یا انگشتان منتقل کند. سطوح C5-C6 و C6-C7 از محل‌هایی هستند که بیشتر دچار این مشکل می‌شوند. ضعف دست یا تغییر رفلکس‌ها نیز ممکن است همراه علائم دیده شود. در مواردی که فشار قابل توجهی روی نخاع یا ریشه‌های عصبی وجود داشته باشد، بررسی تخصصی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. تشخیص فتق دیسک گردن باید بر اساس علائم، معاینه و یافته‌های تصویر برداری انجام شود.

فتق دیسک پشت

در قسمت سینه‌ای یا پشت نسبت به نواحی کمری و گردنی، فتق دیسک کمتر دیده می‌شود، برای همین هنگام بررسی اینکه فتق دیسک چیست، نباید این محل را با انواع شایع‌تر یکسان در نظر گرفت. بسته به سطح درگیر، درد می‌تواند در ناحیه پشت یا اطراف قفسه سینه احساس شود و در صورت فشار عصبی، علائم دیگری نیز ایجاد شود. تشخیص این نوع فتق به معاینه دقیق و بررسی تصویر برداری نیاز دارد و تفسیر MRI باید کنار علائم بیمار انجام شود.

علائم فتق دیسک

علائم فتق دیسک چیست و چرا در افراد مختلف تفاوت دارد؟ پاسخ به محل دیسک آسیب ‌دیده، شدت بیرون ‌زدگی و میزان تماس آن با ریشه عصبی یا نخاع مربوط است. بعضی افراد ممکن است در تصویر برداری فتق دیسک داشته باشند اما علامت مشخصی نداشته باشند. در مقابل، درگیری عصبی می‌تواند درد تیر کشنده، بی‌ حسی، گزگز یا ضعف ایجاد کند. به همین دلیل، صرف مشاهده فتق در MRI برای تعیین شدت بیماری کافی نیست و علائم و معاینه بالینی نیز باید در کنار تصویر بررسی شوند.

علائم فتق دیسک کمر

در موارد کمری، علائم فتق دیسک می‌تواند با کمردرد یا درد تیز و تیر کشنده به سمت باسن و پا شروع شود. احساس گزگز، مورمور یا بی‌ حسی در ساق و انگشتان نیز ممکن است دیده شود. در موارد شدیدتر، ضعف عضلات پا یا حتی افتادگی پا رخ می‌دهد. درد سیاتیک اغلب در مسیر یک ریشه عصبی منتشر می‌شود و ممکن است هنگام نشستن طولانی، خم شدن، سرفه یا عطسه بیشتر شود.

علائم فتق دیسک گردن

وقتی فتق دیسک گردن روی ریشه عصبی فشار ایجاد کند، درد می‌تواند از گردن به شانه، بازو، ساعد یا انگشتان انتشار پیدا کند. بی‌ حسی و گزگز دست نیز از نشانه‌های احتمالی هستند و در برخی افراد کاهش قدرت عضلات دست یا دشواری در انجام حرکات ظریف دیده می‌شود. شدت علائم فتق دیسک با میزان فشار عصبی ارتباط دارد و معاینه عصبی برای بررسی قدرت، حس و رفلکس‌ها اهمیت دارد. باید تاکید شود که وجود ضعف قابل توجه یا پیش‌ رونده نیازمند ارزیابی و بررسی سریع‌تر است.

علائم هشدار دهنده، چه زمانی فورا به پزشک مراجعه کنیم؟

در میان علائم فتق دیسک، بعضی نشانه‌ها نیازمند توجه فوری هستند. از دست دادن کنترل ادرار یا مدفوع، بی‌ حسی ناحیه بین دو پا و اطراف مقعد و ضعف شدید یا رو به افزایش در دست یا پا می‌توانند نشانه درگیری جدی ساختارهای عصبی باشند. در چنین شرایطی نباید منتظر بهتر شدن خود به‌ خودی علائم ماند. اگر هر کدام از این نشانه‌ها همراه با درد ستون فقرات ایجاد شد، مراجعه فوری به مرکز درمانی ضروری است.

علل و عوامل خطر فتق دیسک

علت فتق دیسک همیشه یک اتفاق ناگهانی نیست و گاهی فرسایش تدریجی دیسک زمینه ایجاد آن را فراهم می‌کند. افزایش سن، بلند کردن نادرست اجسام سنگین، چرخش ناگهانی کمر، اضافه ‌وزن، کم‌ تحرکی، نشستن طولانی، سیگار کشیدن، ضربه و برخی عوامل ژنتیکی از عوامل موثر شناخته می‌شوند. فشارهای مکرر نیز می‌توانند به مرور ساختار دیسک را ضعیف کنند. به همین دلیل، علت فتق دیسک ممکن است ترکیبی از تغییرات وابسته به سن و فشارهای مکانیکی روزمره باشد.

بیشتر بخوانید: علت درد شدید در پشت سر

تشخیص فتق دیسک

تشخیص فتق دیسک فقط با دیدن تصویر MRI انجام نمی‌شود و پزشک ابتدا درباره محل درد، انتشار علائم، بی ‌حسی و ضعف سوال می‌کند و قدرت عضلات، حس و رفلکس‌ها را بررسی خواهد کرد. MRI ستون فقرات یکی از مهم‌ترین روش‌های تصویربرداری برای تایید فتق دیسک است و در شرایط خاص CT نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. نوار عصب و عضله یا EMG و NCV  نیز ممکن است در موارد انتخابی کمک‌ کننده باشد، و تطبیق یافته‌های تصویر برداری با معاینه ضروری است.

درمان فتق دیسک

انتخاب درمان فتق دیسک به شدت درد، وضعیت عصبی، محل درگیری و پاسخ بیمار به درمان‌های اولیه بستگی دارد. همه افراد مبتلا به فتق دیسک به جراحی نیاز ندارند و در بسیاری از موارد، علائم با رویکردهای غیر جراحی کنترل می‌شوند. هدف درمان کاهش درد، حفظ عملکرد و کمک به بازگشت تدریجی فرد به فعالیت‌های معمول است. در مواردی که ضعف عصبی پیش ‌رونده یا فشار قابل توجه روی ساختارهای عصبی وجود داشته باشد، پزشک ممکن است گزینه جراحی را بررسی کند.

درمان فتق دیسک بدون جراحی

درمان فتق دیسک بدون جراحی می‌تواند شامل استراحت کوتاه‌ مدت، کاهش فعالیت‌های تحریک ‌کننده درد و بازگشت تدریجی به حرکت باشد، استراحت طولانی معمولا رویکرد مناسبی نیست. داروهای ضدالتهاب یا شل‌ کننده عضلانی نیز در صورت تجویز پزشک استفاده می‌شوند. فیزیوتراپی و تمرینات متناسب با شرایط بیمار می‌توانند بخشی از برنامه درمان باشند و در بعضی بیماران، تزریق اپیدورال به عنوان گزینه‌ای انتخابی مطرح می‌شود. 

درمان با جراحی فتق دیسک

جراحی فتق دیسک اکثرا زمانی مطرح می‌شود که علائم عصبی قابل توجه یا پیشرونده وجود داشته باشد، فشار جدی روی نخاع یا ساختارهای عصبی ایجاد شده باشد یا درد شدید با درمان‌های غیر جراحی کنترل نشود. یکی از روش‌های شناخته ‌شده، میکرو دیسککتومی است که در آن بخش فشرده‌ کننده عصب برداشته می‌شود. تصمیم برای جراحی باید پس از بررسی علائم، معاینه و تصاویر گرفته شود و نمی‌توان یک روش واحد را برای همه بیماران مناسب دانست.

فتق دیسک برای هر فرد درمان متفاوتی دارد. برای بررسی وضعیت خود و انتخاب روش مناسب درمان، می‌توانید برای ویزیت و مشاوره تخصصی با دکتر حسینی اقدام کنید.

فتق دیسک برای هر فرد درمان متفاوتی دارد؛ برای بررسی وضعیت خود و انتخاب روش مناسب درمان، همین حالا برای ویزیت با دکتر حسینی نوبت بگیرید.

پیشگیری و مراقبت در منزل

پس از شناخت اینکه فتق دیسک چیست، توجه به عادت‌های روزمره برای کاهش فشار روی ستون فقرات اهمیت پیدا می‌کند. حفظ وضعیت مناسب هنگام نشستن و کار با رایانه، استراحت‌های کوتاه در زمان نشستن طولانی، فعالیت بدنی منظم و تقویت عضلات مرکزی بدن می‌تواند مفید باشد. هنگام بلند کردن اجسام، بهتر است زانوها خم شوند و بار نزدیک بدن قرار بگیرد. کنترل وزن و ترک سیگار نیز از اقداماتی هستند که می‌توانند به سلامت عمومی ستون فقرات کمک کنند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر درد کمر یا گردن برای چند هفته ادامه پیدا کند، شدت آن افزایش یابد یا همراه با بی ‌حسی، گزگز و ضعف باشد، ارزیابی پزشکی اهمیت پیدا می‌کند. درد شبانه مداوم یا انتشار درد به دست و پا نیز نباید نادیده گرفته شود. شناخت اینکه فتق دیسک چیست به معنی تشخیص قطعی از روی علائم نیست و بررسی تخصصی برای مشخص شدن علت ضروری است. در صورت بروز ضعف شدید، اختلال کنترل ادرار یا مدفوع و بی ‌حسی ناحیه زین اسب، مراجعه فوری لازم است.

سوالات متداول 

فتق دیسک خود به‌ خود خوب می‌شود؟

در بسیاری از بیماران، علائم فتق دیسک طی چند هفته تا چند ماه با درمان‌های غیر جراحی کاهش پیدا می‌کند و اندازه برخی فتق‌ها نیز ممکن است در طول زمان کمتر شود. با وجود این، ارزیابی پزشک برای تعیین شدت درگیری و انتخاب درمان مناسب اهمیت دارد.

فتق دیسک با بیرون ‌زدگی دیسک فرقی دارد؟

بله. در بیرون‌ زدگی، دیسک برجسته می‌شود اما پارگی مشخص حلقه خارجی وجود ندارد. در فتق، ماده داخلی دیسک از ناحیه آسیب‌ دیده یا پاره ‌شده حلقه عبور می‌کند. تشخیص دقیق تفاوت این دو به بررسی تصاویر و گزارش متخصص نیاز دارد.

آیا فتق دیسک همیشه نیاز به عمل دارد؟

خیر. بسیاری از بیماران با درمان‌های غیر جراحی و کنترل علائم بهبود پیدا می‌کنند. جراحی بیشتر برای شرایطی مانند ضعف عصبی پیش رونده، برخی علائم ناشی از فشار جدی عصبی یا درد مقاوم به درمان‌های مناسب مطرح می‌شود.

برای فتق دیسک ورزش مفید است؟

فعالیت و تمرین اصولی می‌تواند در برنامه درمان بعضی بیماران قرار گیرد، اما نوع و شدت ورزش باید با شرایط فرد هماهنگ باشد. انجام حرکات نامناسب هنگام درد شدید یا علائم عصبی ممکن است مشکل را تشدید کند و بهتر است برنامه تمرینی با نظر متخصص تنظیم شود.

فتق دیسک چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص فتق دیسک با ترکیبی از شرح حال، معاینه عصبی و در صورت نیاز تصویر برداری انجام می‌شود.MRI  در بسیاری از موارد مهم‌ترین روش تصویر برداری است و CT یا تست‌های الکترودیاگنوستیک نیز در شرایط خاص مورد استفاده قرار می‌گیرند.

فتق دیسک گردن خطرناک است؟

فتق دیسک گردن در بسیاری از موارد قابل کنترل است، اما ضعف دست، اختلالات عصبی پیش رونده یا نشانه‌های فشار روی نخاع نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است. شدت خطر را نمی‌توان فقط از روی نام بیماری مشخص کرد و وضعیت عصبی فرد اهمیت زیادی دارد.

کلام پایانی

همانگونه که دیدید، دانستن اینکه فتق دیسک چیست فقط به شناخت بیرون ‌زدگی ماده داخلی دیسک محدود نمی‌شود، محل درگیری، فشار روی عصب، علائم عصبی و نتیجه معاینه هم در تصمیم ‌گیری نقش دارند. از کمردرد و سیاتیک گرفته تا بی ‌حسی دست و پا، هر نشانه باید در کنار شرایط فرد بررسی شود. درمان فتق دیسک در بسیاری از موارد بدون جراحی امکان‌ پذیر است، اما ضعف پیش رونده یا علائم هشدار نیاز به ارزیابی فوری دارد. از همراهی شما تا پایان مقاله سپاسگزاریم. برای بررسی تخصصی شرایط خود و تعیین نوبت ویزیت با دکتر حسینی تماس بگیرید.

علائم فتق دیسک را جدی بگیرید و برای دریافت مشاوره تخصصی و تعیین نوبت ویزیت با دکتر حسینی تماس بگیرید.